Historia Kościelca Kolskiego sięga X-XI wieku, kiedy wyodrębniło się tutaj duże centrum osadnicze i administracyjne - już połowie XII stulecia powstaje kościół parafialny, częściowo zachowany do dziś. Prawdopodobnie w okresie średniowiecznym istniała w Kościelcu budowla w typie dworu obronnego na kopcu, a przynajmniej od połowy XVII wieku potwierdzone jest funkcjonowanie tu rezydencji starościńskiej starostwa kolskiego. W latach sześćdziesiątych XVIII stulecia, gdy starostą kolskim był Rafał Gurowski, właściciel sąsiedniej Wyszyny, siedziba w Kościelcu była przezeń tytułowana mianem "zamku - rezydencji starościńskiej". Ów ornament językowy bardziej jednak odnosi się do cechującej R. Gurowskiego oryginalnej osobowości późnobarokowego magnata, niż do stanu faktycznego, zobrazowanego przez lustrację z 1798 roku - gdzie wspomniano o sześciopokojowym dworze starościńskim z folwarkiem. Lokalizację siedziby starościńskiej na terenie późniejszego zespołu pałacowego obrazują natomiast archiwalne mapy z lat 1784 i 1805-1806.

Zupełnie nowy etap w historii Kościelca, jako znacznego ośrodka dóbr rządowych otwiera wiek XIX - dzięki podjętej przez rząd Królestwa Kongresowego akcji modernizacyjnej, w ramach której uregulowano układ drogowy miejscowości, nadając obecny kształt szlakom z Warszawy i Kalisza, z budową klasycystycznego zajazdu w centrum miejscowości. W 1836 roku car Mikołaj I nadał generałowi kawalerii, dowódcy drugiego korpusu piechoty Gwalbertowi Cyprianowi von Kreutz (1777-1850) znaczną część dóbr rządowych Koło. W ten sposób powstał obejmujący 5957 mórg majorat z siedzibą w Kościelcu. Rodzina Kreutzów, wywodząca się z Bełżyku na Łużycach, od połowy XVI wieku posiadała tytuły hrabiowskie w krajach niemieckich Cesarstwa; jedna z jej gałęzi, potem związana z Kościelcem, osiadła w Durben w Kurlandii. Sam Gwalbert Cyprian Kreutz karierę wojskową rozpoczął w wojskach Rzeczypospolitej, w służbie królewskiej. Po upadku państwa polskiego, w 1801 roku, zaciągnął się do służby w armii rosyjskiej, gdzie bardzo szybko awansował, biorąc udział w kolejnych kampaniach wojennych (tureckiej - od 1806, gdzie dostał się do niewoli; 1808-1809 w wojnie rosyjsko-szwedzkiej - bronił wybrzeży Kurlandii; w kampanii francuskiej dowodził pułkiem kawalerii, brał między innymi udział w bitwie pod Borodino; w latach 1828-1829 uczestniczył w stopniu generała-lejtanta w wojnie rosyjsko-tureckiej na Bałkanach). W czasie powstania listopadowego Gwalbert Cyprian brał udział między innymi w szturmie Warszawy. W tym kontekście można uznać, że nadanie majoratu kościeleckiego, którego roczny dochód szacowano na 30 tysięcy złotych polskich było niejako wynagrodzeniem za wieloletnią służbę w armii rosyjskiej, docenioną przez cara Mikołaja I.

Widok na główną elewację pałacu, od strony zachodniej. Stan z połowy lat dwudziestych XX wieku. / Reprodukcja za M. Baraniecki, Kościelec. Foyer de culture agricole et station experimentale de la Societe Generale d'Agriculture, Varsovie 1925.	Fotografia lotnicza - widok pałacu od południowego-wschodu, stan z około 2007 roku / Urząd Gminy w Kościelcu.
Klatka schodowa pałacu, widok ogólny. Fotografia cyfrowa w technice HDR. / Fot. Marcin Derucki, 2009r.	Piętro, prawdopodobnie dawny gabinet właściciela pałacu. Plafon A. Bertelmana - Orszak Apollina, fresk. Największe, znane obecnie dzieło malarskie Bertelmana. / Fot. Makary Górzyński.

NOTA O AUTORZE       Makary Górzyński (ur. 1988 w Warszawie), absolwent Zespołu Szkół Ogólnokształcących im. T. Kościuszki w Turku, magistrant Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego. W roku 2010 obronił pracę licencjacką dotyczącą pałacu w Kościelcu, pisaną pod kierunkiem prof. Waldemara Baraniewskiego. Zajmuje się historią architektury i kultury architektonicznej. Głównym przedmiotem studiów jest obszar cywilizacji XIX-XX wieku oraz współczesne tradycje architektury historyzmu. Związany z ruchem regionalnym w Turku, okolicach oraz ziemi kaliskiej - autor wydawnictw cyklu "Zabytki miasta Turku i powiatu tureckiego" (2009; ostatnia część w przygotowaniu), artykułów popularnonaukowych w prasie lokalnej i specjalistycznej. Obecnie prowadzi studia nad kulturą architektoniczną Kalisza końca XIX wieku. Członek Collegium Invisibile i Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.